"Depo doldu taştı, ama nakit yok" — bu cümle Türk toptancısının klasik ikilemini anlatıyor. Çok stok taşımak güven verir gibi görünür ama aslında nakit akışını boğar. Çok az stok taşımak ise satış kaybına neden olur. İdeal noktayı bulmak sanat değil, sistem.
Bu rehberde envanter optimizasyonunun temellerini, pratik yöntemleri ve toptancının en sık yaptığı hataları ele alacağız.
Envanter Optimizasyonunun İki Sorunu
Tüm envanter kararları iki temel soruyu yanıtlamaya çalışır:
Soru 1: Ne zaman sipariş ver? (Reorder Point) Soru 2: Ne kadar sipariş ver? (Order Quantity)
İlki stoğu bitirmeden tedarik etmeyi sağlar. İkincisi stok maliyetini minimize eder. Bu iki soruyu doğru yanıtlamak envanter optimizasyonudur.
Envanter Maliyetlerinin Tam Anatomisi
Stok taşımanın maliyeti sanıldığından yüksektir.
Taşıma Maliyeti (Holding Cost)
Stok tutmanın doğrudan maliyetleri:
Sermaye maliyeti: Stoğa bağlı para başka yerde kullanılabilirdi. 2026 Türkiye'sinde mevduat faizi %40+, kredi faizi %50+ olduğunda 1.000.000 TL stok tutmanın aylık fırsat maliyeti 33.000-40.000 TL.
Depo kirası: Stok ne kadar büyükse o kadar yer kaplıyor. Ekstra depo kirası veya mevcut deponun payı.
Sigorta: Stok değerine göre hesaplanan yangın ve hırsızlık sigortası.
Bozulma ve fire: Tekstilde; renk solması, deformasyon. Gıdada; son kullanma tarihi geçme. Her sektörde % ile ifade edilebilir.
Yönetim maliyeti: Stoku saymak, düzenlemek, takip etmek için harcanan personel zamanı.
Tüm taşıma maliyetleri toplandığında genellikle stok değerinin yıllık %20-35'ine eşit çıkar.
Yani 1.000.000 TL stok taşımanın yıllık maliyeti: 200.000-350.000 TL.
Stoksuzluk Maliyeti (Stockout Cost)
Stok olmadığında oluşan maliyetler:
- Kaçan satış (anlık gelir kaybı)
- Müşteri memnuniyetsizliği
- Müşteri kaybı (uzun vadeli)
- Acil sipariş için ek maliyet
Stoksuzluğun uzun vadeli maliyeti genellikle hesaplanmaz. Ama bir müşteriyi rakibe kaptırmak, onca yıl yatırımın boşa gitmesi demektir.
ABC Analizi: Envanter Yönetiminin Temeli
ABC analizi ürünlerinizi satış değerine göre üç gruba ayırır.
Nasıl Hesaplanır?
- Tüm ürünlerin yıllık satış değerini hesaplayın
- Yüksekten düşüğe sıralayın
- Kümülatif yüzde hesaplayın
A sınıfı: Toplam değerin %80'ini oluşturan ürünler (genellikle SKU'ların %15-20'si) B sınıfı: Toplam değerin sonraki %15'i (SKU'ların %30-35'i) C sınıfı: Toplam değerin son %5'i (SKU'ların %50'si)
Sınıfa Göre Yönetim Stratejisi
| Sınıf | Stok Güvenlik Tamponu | Sipariş Sıklığı | Takip Yoğunluğu |
|---|---|---|---|
| A | Yüksek (5-10 gün) | Sık (haftada/iki haftada) | Günlük |
| B | Orta (3-5 gün) | Orta (aylık) | Haftalık |
| C | Düşük (0-2 gün) | Seyrek (2-3 ayda) | Aylık |
C ürünleri için "sipariş üzerine temin" stratejisi düşünün. Stok taşımak yerine müşteri sipariş verdiğinde tedarikçiye iletiyorsunuz. Teslim süresi müşteriyle mutabık kalındığında bu strateji işe yarar.
Stok Devir Hızı: Sağlık Göstergesi
Stok devir hızı bir ürünün yıl içinde kaç kez "yenilendiğini" gösterir.
Formül: Yıllık Satılan Miktar / Ortalama Stok Miktarı
Örnek: Yılda 1.200 adet satıldı, ortalama stokta 100 adet tutuldu → Devir hızı = 12 (ayda bir stok yenileniyor).
| Devir Hızı | Yorum |
|---|---|
| 1-2 | Çok yavaş, stok fazla |
| 3-6 | Yavaş, gözden geçirin |
| 6-12 | Normal |
| 12-24 | İyi |
| 24+ | Mükemmel, stok eksik kalmasın |
Sektöre göre farklılık gösterir: gıda toptancısında 50+ normal iken tekstilde 6-12 normal olabilir.
Ölü Stok Yönetimi
Her toptancının deposunda 6+ aydır hareket etmeyen ürünler var. Bunlar donmuş sermayedir.
Ölü Stok Tespiti
Son 180 günde hiç satılmayan ürünler = ölü stok adayı. Son 90 günde hiç satılmayan ürünler = uyarı listesi.
Bu listeyi aylık çıkarın ve gözden geçirin.
Ölü Stoku Eritme Stratejileri
Fiyat indirimi: Alış maliyetinin %10-20 altına düşmeden önce deneyin. Hızlı nakite çevirmek, taşıma maliyetinden kurtulmaktan daha önemli.
Paket satış: Hızlı satılan ürünle birleştirin. "X alana Y hediye" kampanyası ölü stoku eritir.
Müşteri önerisi: Büyük müşterilere "Bu partinin tamamını alırsanız çok uygun fiyat var" teklifi yapın.
Tedarikçi iadesi: Bazı tedarikçiler iade veya değişim kabul eder. Uzun vadeli ilişkilerde sorulabilir.
B2B platform satışı: Trendyol, N11 gibi platformlarda veya toptan satış platformlarında eski stoğu eritin.
Sezonsal Envanter Planlaması
Sezonsal ürünler için envanter yönetimi kritik.
Sezon Öncesi
- Geçen yılın aynı sezon satışlarına bakın
- %10-20 büyüme ekleyerek sezon stoku belirleyin
- Sezon başı stokunu sezon ortasında tükenmeyecek şekilde ayarlayın
- Güvenlik stoğunu normalin 2 katı alın (talep belirsizliği yüksek)
Sezon Ortası
- Haftalık satış takibi kritik
- Hızlı satılan ürünler için acil tedarikçi siparişi
- Yavaş satılanlar için erken indirim kararı
Sezon Sonu
- Yavaş satılanları sezon kapanmadan indirimlere alın
- Sezon dışı depoda tutmak maliyetlidir
- Bir sonraki sezon için küçük bir "güvenlik stoğu" yeterlidir
Envanter Optimizasyonu Kontrol Listesi
Aylık yapmanız gerekenler:
- ABC analizi güncellendi mi?
- Ölü stok listesi gözden geçirildi mi?
- Stok devir hızı raporu alındı mı?
- Yavaş dönen ürünler için aksiyon planı var mı?
- Hızlı dönen ürünler için stok seviyeleri yeterli mi?
- Sezonsal geçiş yaklaşıyorsa stok düzenlemesi yapıldı mı?
Siparix ile Envanter Optimizasyonu
Siparix'in stok raporları ABC analizi için gereken veriyi hazır sunar. Stok devir hızı raporu her ürün için hesaplanmış halde görüntülenebilir. Minimum stok seviyeleri ürün bazında tanımlanabilir. Hareketsiz stok raporu ölü stok tespitini otomatik yapar. Bu araçlarla envanter optimizasyonu ayda birkaç saatlik sistematik çalışmaya dönüşür.